به گزارش اقتصاد گستر شمال ،صلاحالدین هرسنی، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل سیاسی و بینالملل
کنارگذاشتن گزینه نظامی ازسوی دونالدترامپ را نباید الزاما بهمعنای منتفیشدن جنگ یا پایان راهبرد فشار نظامی علیه ایران تلقی کرد. در تحلیل روابط بینالملل، میان حذف گزینه نظامی از دستورکار و تعلیق موقت استفاده از قدرت نظامی، تفاوت معناداری وجود دارد.
آنچه در سیاست خارجی آمریکا اهمیت دارد، نهصرفا اظهارات مقطعی رییسجمهور بلکه نسبت میان اهداف راهبردی واشنگتن، هزینههای مداخله نظامی و فرصتهای جایگزین برای تحقق آن اهداف است.
از منظر آیندهپژوهی، باید سهسناریو را از یکدیگر تفکیک کرد؛ سناریوی اول مبتنیبر عبور از تقابل نظامی و حرکت بهسمت مدیریت تنش خواهد بود. سناریوی دوم تداوم وضعیت نه جنگ، نه صلح، همراه با فشار اقتصادی، سیاسی و امنیتی و سوم، بازگشت به گزینه نظامی درصورت تغییر محاسبات راهبردی آمریکا خواهد بود بنابراین خروج گزینه نظامی از روی میز، لزوما بهمعنای خروج جنگ از افق تحولات نیست بلکه میتواند نشانه تغییر در زمانبندی، ابزار و شیوه اعمال فشار باشد.
نکته مهم این است که اظهارات اخیر ترامپ نیز همین تمایز را تایید میکند. او در ۹نوامبر اعلام کرد که اقدام نظامی در شرایط فعلی ضرورتی ندارد اما همزمان تاکید کرد که نیروهای آمریکایی برای هر تغییری در شرایط، آمادگی دارند. مارکو روبیو نیز استدلال کرده که فشار اقتصادی و محاصره دریایی فعلا اهداف واشنگتن را بدون نیاز به عملیات نظامی گسترده پیش میبرد. ازسوی دیگر، ترامپ در ۱۲نوامبر بار دیگر تصریح کرد که درصورت تغییر شرایط، امکان ازسرگیری حملات وجود دارد بنابراین آنچه فعلا مشاهده میکنیم بیشتر به تعلیق عملیات گسترده نظامی شباهت دارد تا کنارگذاشتن قطعی جنگ. چه شرایطی اما میتواند آمریکا را به بازگشت به گزینه جنگ سوق دهد؟ بنابر شرایطی احتمال دارد که گزینه نظامی روی میز قرار گیرد و ترامپ را وادار به گزینه نظامی علیه ایران کند.
نخست آنکه راهبرد فشار اقتصادی و محاصره دریایی بخواهد جوابگو نباشد و به شکست بینجامد. اگر واشنگتن به این جمعبندی برسد که تحریمها، محدودیت صادرات انرژی و محاصره دریایی نتوانستهاند رفتار راهبردی تهران را تغییر دهند، ممکن است بار دیگر استفاده از ابزار نظامی را در دستورکار قرار دهد بهویژه اگر استمرار وضعیت موجود، هزینههای سیاسی و اقتصادی بیشتری برای آمریکا ایجاد کند.
شرط دوم بازگشت ترامپ به اتخاذ گزینه نظامی، تابعی از بروز یک تحول هستهای تعیینکننده است. اگر آمریکا و متحدانش به این ارزیابی برسند که ایران در حال عبور از آستانهای حساس در برنامه هستهای است یا امکان نظارت و راستیآزمایی بینالمللی بهشدت کاهش یافته، احتمال بازگشت گزینه حمله به تاسیسات هستهای افزایش مییابد البته چنین اقدامی الزاما بهمعنای آغاز یک جنگ فراگیر نخواهد بود.
وقوع یک حادثه نظامی یا امنیتی بزرگ شرط دیگری است که ممکن است زمینه را برای اتخاذ گزینه جنگ فراهم کند. هدف قرارگرفتن نیروهای آمریکایی، تلفات گسترده درمیان نظامیان یا شهروندان آمریکایی، حمله به زیرساختهای حیاتی متحدان واشنگتن یا تشدید درگیری در تنگه هرمز میتواند زمینه سیاسی و امنیتی لازم برای بازگشت به عملیات نظامی را فراهم کند. در چنین شرایطی، یک حادثه محدود ممکن است از طریق زنجیرهای از واکنشها به رویارویی گستردهتر تبدیل شود.
چهارمین شرط مرتبط با تغییر محاسبات اسرائیل و مناسبات واشنگتنـ تلآویو است. اگر اسرائیل احساس کند که وضعیت موجود تهدیدهای امنیتی آن را افزایش میدهد و برای تغییر موازنه منطقهای به اقدام نظامی نیاز دارد، ممکن است فشار سیاسی و امنیتی خود را برای همراه کردن آمریکا افزایش دهد. بااینحال، تصمیم نهایی واشنگتن الزاما تابع ترجیحات تلآویو نخواهد بود و به ارزیابی هزینهها و منافع آمریکا بستگی دارد اما شرط تعیین کننده و مهمتر در ارتباط با فروپاشی مسیرهای دیپلماتیک و شکست میانجیگریها و بهعبارتی بستهشدن کامل پنجرههای دیپلماسی و هنگامیکه پنجره دیملماسی بسته شود، در جنگ باز میشود. طبق این محاسبه، اگر مذاکرات غیرمستقیم به بنبست کامل برسد، اختلافات بر سر برنامه هستهای، محاصره دریایی، تحریمها و ترتیبات امنیتی منطقهای حلنشده باقی بماند، ممکن است بخشی از تصمیمسازان آمریکایی به این نتیجه برسند که ابزارهای غیرنظامی دیگر کارایی لازم را ندارند. گزارشهای اخیر نیز از فاصله جدی مواضع تهران – واشنگتن حکایت دارند.
بااینحال یک متغیر مهم را نباید نادیده گرفت و آن هزینه بازگشت به جنگ است. آمریکا با محدودیتهای اقتصادی، پیامدهای بازار انرژی، مخاطرات امنیتی برای نیروهای خود و احتمال گسترش جغرافیایی درگیری مواجه است. تجربه ماههای گذشته نیز نشان داده که عملیات نظامی لزوما به معنای تحقق اهداف سیاسی نیست. ازاینرو حتی درصورت افزایش تنشها، واشنگتن ممکن است بهجای جنگ فراگیر، حملات محدود، عملیات اطلاعاتی، سایبری یا تشدید فشار دریایی و اقتصادی را ترجیح دهد.
با توجه به آیندهپژوهی از رفتارشناسی پساانتخاباتی ترامپ، نه میتوان کاملا جنگ را منتفی دانست و نه میتوان بازگشت قطعی آن را نیز پیشبینی کرد. آنچه اهمیت دارد، تغییر ماهیت تقابل از جنگ مستقیم به ترکیبی از بازدارندگی نظامی، محاصره اقتصادی و فشار سیاسی است. به بیان دیگر، ممکن است ترامپ فعلا به این نتیجه رسیده باشد که دستیابی به اهداف موردنظر از مسیر فشار غیرنظامی، کمهزینهتر از تکرار عملیات نظامی است اما این تصمیم تا زمانی که اختلافات بنیادین حل نشدهاند، میتواند برگشتپذیر باشد بنابراین نباید کاهش صدای طبل جنگ را با پایان منازعه اشتباه گرفت. وضعیت موجود را باید نوعی آتشبس شکننده و تعلیق تقابل نظامی در بستر یک منازعه حلنشده ارزیابی کرد. در چنین شرایطی، هوشیاری راهبردی، تقویت بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری اقتصادی و حفظ ظرفیت دیپلماسی، اهمیت بیشتری از هرگونه خوشبینی یا بدبینی مطلق به آینده جنگ دارد.
جان کلام آنکه ترامپ ممکن است از جنگ بهعنوان ابزار فوری عبور کرده باشد اما هنوز از جنگ بهعنوان ابزار بالقوه سیاست خارجی خود صرفنظر نکرده است. این همان تفاوت میان «تعلیق گزینه نظامی» و «منتفیشدن گزینه نظامی» است.
