بهرام سبحانی، صنعت فولاد امروز ایران بیش از هر زمان دیگری با مجموعه ای از فشارهای همزمان روبه رو است؛ از قطعی های مکرر برق و گاز و افزایش هزینه های تولید گرفته تا محدودیت های صادراتی و بالا رفتن ریسک حمل و نقل. مجموعه این عوامل قدرت رقابت فولادسازان ایرانی را در بازارهای منطقه ای و بین المللی کاهش داده و ادامه این وضعیت میتواند تولید صادرات اشتغال و درآمدهای ارزی این صنعت را با آسیب بیشتری مواجه کند در حالی که در گذشته همواره برق و گاز ارزان به عنوان یکی از مزیتهای صنعت ایران مطرح بود اما امروز در برخی موارد هزینه انرژی برای صنایع ایرانی از کشورهای همسایه نیز بالاتر رفته است. در بسیاری از کشورها انرژی مورد نیاز صنعت با شرایط مناسب تری نسبت به مصرف خانگی تامین می شود زیرا صنعت به ایجاد اشتغال درآمد تولید و رشد اقتصادی منجر میشود. در ایران اما بخش قابل توجهی از فشار ناشی از کمبود انرژی بر صنایع وارد شده است. در چنین شرایطی اصلاح الگوی مصرف در بخش خانگی باید با جدیت بیشتری دنبال شود زیرا نمیتوان از یک سو انرژی را صنعت فولاد در بخش خانگی با قیمت بسیار پایین عرضه کرده و از سوی دیگر صنایع مولد و صادرات محور را با قطعی های گسترده و افزایش مستمر تعرفه ها مواجه کرد.
امروز فولادسازان ایرانی در بازارهای منطقه ای با تولید کنندگان عمان عربستان و قطر رقابت میکنند که از زیر ساختهای پایدارتر انرژی برخوردارند و واحدهای تولیدی آنها به طور مستمر با قطعی برق و گاز مواجه نمیشوند. در برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس واحدهای صنعتی تقریبا در تمام روزهای سال به انرژی پایدار دسترسی دارند در حالی که صنایع ایرانی در مقاطع مختلف سال با محدودیت های جدی برق و گاز مواجه میشوند این تفاوت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که قیمت حامل های انرژی نیز به طور مستمر افزایش یابد. نکته مهم این است که وقتی برق یک کارخانه قطع میشود تولید متوقف شده اما هزینه های بنگاه متوقف نمیماند. حقوق و مزایای کارکنان استهلاک تجهیزات و سایر هزینه های ثابت همچنان پابرجاست. نتیجه این وضعیت افزایش قیمت تمام شده محصول و کاهش قدرت رقابت تولید کننده ایرانی در بازار صادراتی است.
این در حالی است که صنعت فولاد ایران از ابتدا با تکیه بر مزیت نسبی انرژی و دسترسی به برق و گاز با قیمت اقتصادی توسعه یافته است. اگر همزمان با ناپایداری تامین انرژی قیمت برق و گاز نیز به شکل پلکانی افزایش پیدا کند طبیعی است که این مزیت به تدریج از میان برود بررسی اطلاعات منتشر شده برخی شرکتهای فولادی در سامانه کدال نیز نشان میدهد حاشیه سود بعضی از این شرکتها به کمتر از ۱۰ درصد رسیده است. در اقتصادی با نرخ تورم بالا چنین سطحی از سودآوری نمیتواند انگیزه کافی برای سرمایه گذاری جدید و توسعه ظرفیتهای تولیدی ایجاد کند.
پایداری انرژی در صنعت فولاد اهمیت بیشتری دارد زیرا بیش از ۹۰ درصد تولید فولاد کشور در واحدهای احیای مستقیم و کوره های قوس الکتریکی انجام میشود و در نتیجه برق و گاز برای این صنعت نقشی حیاتی دارند. در واقع انرژی برای صنعت فولاد صرفا یکی از نهاده های تولید نیست بلکه به نوعی اکسیژن این صنعت محسوب می شود.
نکته مهم این است که محدودیت انرژی در صنعت فولاد تنها یک واحد تولیدی را متوقف نمیکند. آثار این تصمیم به صنایع پایین دستی معادن حمل و نقل، اشتغال، صادرات، درآمدهای ارزی و در نهایت بازار داخلی منتقل می شود.
کل زنجیره فولاد از استخراج سنگ آهن تا تولید محصول نهایی سهم محدودی از مصرف گاز کشور دارد و این سهم کمتر از ارقامی است که گاهی در برخی اظهار نظرها مطرحمیشود. با توجه به سهم نسبتا پایین فولاد از مصرف گاز اعمال محدودیت گسترده بر صنعتی که اشتغالزا، ارزآور و اثر گذار بر اقتصاد ملی بوده نیازمند بازنگری است. نکته مهم این است که در هر تصمیم اقتصادی باید تحلیل هزینه و فایده صورت گیرد. هنگامی که برق یا گاز صنعت فولاد قطع میشود صرفا نباید به میزان انرژی صرفه جویی شده توجه کرد بلکه باید دید چه میزان تولید از دست میرود و این تصمیم چه تاثیری بر اشتغال زنجیره تامین و اقتصاد ملی بر جای میگذارد. نکته مهم این است که صنعت فولاد علاوه بر اشتغال مستقیم حجم قابل توجهی اشتغال غیر مستقیم ایجاد میکند برای هر شغل مستقیم در این صنعت بیش از ۲۰ شغل غیر مستقیم فعال میشود. بنابراین هر اختلال در تولید فولاد دامنه ای بسیار فراتر از کارخانه دارد و خانوارهای متعددی در بخشهای مختلف زنجیره تحت تاثیر آن قرار می گیرند.