پرونده شبکه جمعآوری فاضلاب رامسر برای مدیران استان پرونده تازهای نیست.
به گزارش اقتصاد گستر شمال،شبکه جمعآوری فاضلاب رامسر سالها با تامین زمین گره خورده بود، اما این بار زمین به جای آنکه مانع تکراری برای فاضلاب رامسر باشد، به فرصتی برای اصلاح مسیر تبدیل شده است. سالها اجرای مدل متمرکز، این پروژه را به یافتن زمینی وسیع برای احداث یک تصفیهخانه وابسته کرده بود؛ در حالی که کارشناسان نسبت به محدودیتهای این الگو و احتمال تکرار تجربه سال ۱۳۹۶ هشدار میدادند. اکنون نبود زمین مناسب، متولیان را به سمتی برده که با نظر کارشناسی هممسیر شوند؛ اجرای طرحهای منطقهای، راهکاری که میتواند فصل تازهای برای این زیرساخت حیاتی رقم بزند.
رامسر؛ شهری که نامش با مهمترین کنوانسیون جهانی حفاظت از تالابها گره خورده، سالهاست با یک تناقض آشکار زندگی میکند؛ شهری ساحلی با رودخانههای دائمی و میلیونها گردشگر سالانه که همچنان یکی از مهمترین زیرساختهای زیستمحیطی آن، یعنی شبکه جمعآوری فاضلاب، پشت یک مانع قدیمی متوقف مانده است؛ مانعی به نام زمین.
پرونده شبکه جمعآوری فاضلاب رامسر برای مدیران استان پرونده تازهای نیست. مطالعات این طرح بیش از دو دهه پیش آغاز شد و قرار بود با اجرای شبکه انتقال، تصفیه و دفع اصولی فاضلاب، بخشی از بار آلودگی رودخانهها، منابع آب زیرزمینی و محیط زیست منطقه کاهش یابد؛ اما پیش از آنکه عملیات اجرایی به شکل جدی آغاز شود، محل احداث تأسیسات به چالش اصلی پروژه تبدیل شد.
تجربه ۹۶
سال ۱۳۹۶، جانمایی تصفیهخانه در یکی از نقاط شهرستان با اعتراض جامعه محلی همراه شد. نگرانیهای زیستمحیطی، دغدغههای مردم محلی و اختلافنظر درباره محل احداث، اجرای طرح را متوقف کرد و در نهایت اعتبار ارزی قابل توجهی که برای آن پیشبینی و تخصیص یافته بود، بدون آنکه پروژه به مرحله اجرا برسد، برگشت خورد.
از آن زمان، هر بار نام فاضلاب رامسر مطرح شده، تجربه آن سال نیز به عنوان مهمترین مانع پیش روی اجرای پروژه مطرح است؛ تجربهای که نشان داد در پروژههای زیرساختی، انتخاب محل اجرا و همراهی جامعه محلی به اندازه تأمین اعتبار اهمیت دارد.
در سالهای پس از توقف پروژه، یکی از بحثهای اصلی درباره فاضلاب رامسر، شیوه اجرای آن بود. چون فنآوری این زیرساختها با دانش روز تغییر کرده بود و امکان تغییر مسیر و عبور از چالشهای قدیمی وجود داشت. با این وجود اصرار بر مدل متمرکز و احداث یک تصفیهخانه با ظرفیت بالا، در حالی دنبال میشد که کارشناسان نسبت به محدودیتهای این الگو در شهرستانی با شرایط خاص جغرافیایی، فاصله نزدیک کوه و دریا؛ بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی، کمبود اراضی مناسب و پراکندگی سکونتگاهها هشدار میدادند و معتقد بودند پافشاری بر این مسیر میتواند تجربه سال ۱۳۹۶ را تکرار کند.
اعتبار تامین شد
اکنون پس از چند سال، پرونده فاضلاب رامسر بار دیگر به جریان افتاده است. در برنامه جدید ساماندهی فاضلاب شهری مازندران یک اعتبار هشت همتی که برای هر شهرستان استان ۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار پیشبینی شده تا طرحهای جمعآوری، انتقال و تصفیه فاضلاب با سرعت بیشتری اجرایی شود. این اعتبار قرار است بخشی از عقبماندگی زیرساختی استان در حوزه فاضلاب را جبران کند؛ هرچند در رامسر همچنان مسئله زمین به عنوان مهمترین چالش پیش روی اجرای پروژه باقی مانده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران در نشست خبری اخیر از تأمین اعتبار برای اجرای این پروژه خبر داده، اما همزمان تأکید کرده است که نبود زمین مناسب برای احداث تأسیسات، همچنان یکی از چالشهای اصلی آغاز عملیات اجرایی است.
به گفته بهزاد برارزاده، اعتبار مورد نیاز برای اجرای طرح فراهم شده، اما تا زمانی که زمین مناسب برای احداث تأسیسات مشخص نشود، امکان ورود پروژه به مرحله اجرا وجود ندارد؛ موضوعی که نشان میدهد گره اصلی پروژه همچنان در مرحله پیش از عملیات عمرانی قرار دارد.
پافشاری بر مدل متمرکز
البته او، پیش از این در گفتوگو با ایرنا، با وجود تأکید کارشناسان بر اجرای مدل منطقهای یا لوکال این طرح، گفته بود: با بهرهگیری از ظرفیتهای کارشناسی و نخبگان این حوزه، در حال بررسی بهترین مدل اجرایی برای رامسر هستیم، اما اولویت اصلی ما احداث یک تصفیهخانه متمرکز در غرب این شهر است؛ چرا که این مدل از نظر اقتصادی بهصرفهتر بوده و امکان بهرهبرداری صنعتی از پساب و لجن، از جمله تولید کود، را فراهم میکند.
وی در عین حال، اجرای مدل منطقهای را نیز از نظر بهرهبرداری و هزینههای اجرایی، گزینهای مناسب ارزیابی کرده بود.
برارزاده افزوده بود: تمام تلاش ما تملک زمین مورد نیاز برای احداث تصفیهخانه متمرکز است، اما اگر در این مسیر به نتیجه نرسیم، اجرای پروژه به صورت محلی (لوکال) و منطقهای، به عنوان گزینه جایگزین و اولویت بعدی، در دستور کار قرار خواهد گرفت.
محدودیت زمین؛ چالشی که فرصت شد
با این حال، همین محدودیت زمین به نظر میرسد مسیر تصمیمگیری درباره اجرای پروژه را تغییر داده است؛ مانعی که در گذشته عامل توقف طرح بود، اکنون زمینهای برای بازنگری در مدل اجرا فراهم کرده تا متولیان شهرستان و نگاه کارشناسی به یک نقطه مشترک برسند.
مسلم قبادیان، فرماندار رامسر، در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به آخرین وضعیت اجرای طرح تصفیهخانه فاضلاب این شهرستان اظهار کرد: برای اجرای این پروژه ردیف اعتباری پیشبینی شده است، اما تا امروز مهمترین چالش، تأمین زمینی یکپارچه با مساحت مورد نیاز برای احداث تصفیهخانه متمرکز بوده است.
وی افزود: با توجه به اینکه در شهرستان رامسر زمینی با وسعت مناسب برای اجرای یک تصفیهخانه متمرکز وجود ندارد، در نشست اخیر با مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان، اجرای طرح به صورت منطقهای (زونبندی) مورد بررسی قرار گرفت و مقرر شد چند تصفیهخانه با ابعاد و ظرفیت کوچکتر در نقاط مختلف شهرستان احداث شود. این پیشنهاد مورد استقبال قرار گرفته و اکنون مراحل اجرایی آن در حال پیگیری است.
نماینده عالی دولت در رامسر ادامه داد: شرکت آب و فاضلاب بخشی از زمینهای مورد نیاز را در اختیار دارد و امکان استفاده از آنها وجود دارد. همچنین موضوع تهاتر زمین نیز در دستور کار قرار گرفته و هماهنگی با بنیاد مستضعفان و ادارهکل راه و شهرسازی برای تأمین زمینهای مورد نیاز در حال انجام است.
قبادیان با اشاره به محدودیت اراضی و افزایش جمعیت شهرستان گفت: اجرای منطقهای طرح، متناسبتر با شرایط رامسر است؛ زیرا در این مدل، با توجه به رشد جمعیت و نیازهای آینده، امکان افزایش ظرفیت و احداث واحدهای جدید وجود دارد، در حالی که در مدل متمرکز، توسعه ظرفیت با محدودیتهای بیشتری همراه خواهد بود.
چرا کارشناسان مدل متمرکز تصفیهخانه فاضلاب رامسر را مناسب نمیدانند؟
در همین ارتباط یک کارشناس و طراح تصفیهخانههای صنعتی و بهداشتی پیرامون الزامات و معیارهای اجرایی طرحهای شبکه جمعآوری فاضلاب شهری، بهویژه در شهرهای شمالی، این موضوع را بسیار حساس دانست و گفت: اجرای چنین طرحهایی پیش از آغاز عملیات اجرایی، مستلزم توجه به چند عامل تعیینکننده است. یکی از مهمترین این عوامل، مخاطرات اجتماعی است. نمونه مشخص آن، مسکوت ماندن طرح شبکه جمعآوری فاضلاب در رامسر و بازگشت اعتبار آن بهدلیل اعتراضهای اجتماعی و جانمایی نامناسب طرح بود. چرا چنین اتفاقی رخ داد؟ زیرا مشاور طرح این ملاحظات را در نظر نگرفته بود و با این تصور که این سیستم در شهری دیگر موفق بوده، در رامسر نیز کارآمد خواهد بود؛ اما اینگونه نشد و طرح بهواسطه تنشهای اجتماعی متوقف شد.
مجید امیرعلیپور تأکید کرد: بنابراین باید پیش از اجرای هر طرحی ابتدا متناسب با سال ۱۴۰۵، دانش فنی و شرایط منطقهای توسط یک کمیته تخصصی در بازه سه تا ۶ ماهه بررسی شود. متغیرهایی همچون جمعیت شناور، مختصات جغرافیایی مناطق مختلف، طرحهای توسعه تا سالهای ۱۴۳۰ و ۱۴۵۰، محدوده شبکهگذاری، هزینه تأسیسات و سایر مباحث فنی باید در قالب گزارشی جامع و تصمیمساز ارائه شود. کار فنی به این معنا نیست که یک شرکت مشاور بدون مطالعه کافی، طرحی کپیشده ارائه دهد؛ بلکه باید با صرف زمان، مطالعات میدانی با تکیه بر دادههای گذشته و بهرهگیری از دانش روز، طی یک فرآیند کارشناسی دقیق، طرح اجرایی مناسب تدوین و ارایه شود.
این دانشآموخته مقطع دکتری با سابقه اجرایی در احداث تصفیهخانههای صنعتی یادآور شد: مشخصات فنی طرح و تناسب آن با ویژگیهای منطقه، نقشی تعیینکننده دارد. شهرهای شمالی، بهویژه منطقه غرب مازندران، به دلیل تراکم بالای جمعیت و وجود جمعیت شناور، حجم زیادی پساب تولید میکنند. بنابراین طراحی سیستمی متناسب با جمعیت ثابت و شناور، نیازمند پشتوانه فنی دقیق و محاسبات کارشناسی است و به هیچوجه ساده نیست.
او افزود: در شهرهایی با ویژگیهای جغرافیایی مانند رامسر، تنکابن و عباسآباد، جمعآوری فاضلاب در یک نقطه از شهر سیستم متمرکز از نظر فنی و اجرایی از جمله لولهکشی، گودبرداری، آزادسازی زمین، تعیین حریمها و نوع فرآیند اجرا با چالشهای جدی روبهروست و در بسیاری موارد مردود است.
امیرعلیپور تصریح کرد: در گام نخست، متولیان اجرای طرح باید استراتژی مشخصی برای شهرها، متناسب با نوع و ویژگیهای فاضلاب هر منطقه، تدوین کنند. لازم است یک شرکت مشاور به همراه کارشناسان منطقه و اداره محیط زیست در بازه زمانی سه تا شش ماه، با انجام بررسیهای میدانی دقیق در شهرهایی که در فهرست تخصیص اعتبار قرار دارند، حجم و نوع فاضلاب را شناسایی و شیوه مناسب مواجهه با آن را تعیین کند. باید یک کار ترکیبی و جامع ارائه شود تا چالش فاضلاب این شهرها برطرف شود.
وی محدود کردن اجرای چنین طرحهایی به تأمین زمین را نوعی سادهانگاری و نشانه فقدان دانش فنی دانست و گفت: این نگاه و بیان اینکه صرف تامین زمین و اعتبار چالش شبکه جمعآوری حل خواهد شد، پشتوانه فنی و کارشناسی لازم را ندارد. در گام نخست باید کمیتهای فنی متشکل از کارشناسان مرتبط با اجرای سیستم، یک شرکت مشاور توانمند و نمایندگان اداره محیطزیست شهرستان تشکیل شود تا چالشها را بررسی کنند. برای مثال، ممکن است منطقه شرقی تنکابن با یک روش قابل اجرا باشد، اما نقاط غربی رامسر نیازمند تقسیمبندی به چند بخش باشند. اینکه هر زون از چه فناوریای استفاده کند، خود نیازمند بررسی کارشناسی دقیق است و نمیتوان بدون مطالعه درباره آن تصمیم گرفت. برای تمام این زونها باید برنامهریزی جداگانه انجام شود.
او خاطرنشان کرد: حتی در طرحهای منطقهای که یک شهر را به چند نقطه برای احداث تأسیسات تقسیم میکنند، هر نقطه نیازمند طراحی مجزا و مکانیزمهای متفاوت است. بنابراین اجرای طرح باید مشروط به انجام مطالعات دقیق و فنی باشد.
وی درباره ضرورت تشکیل کارگروه فنی و انجام مطالعات کارشناسی گفت: در دهه ۸۰ مطالعاتی برای شهرهای تنکابن، رامسر و عباسآباد انجام شده است، اما اکنون پس از گذشت حدود ۲۰ سال، شرایط کاملاً تغییر کرده؛ شهرها به محدوده روستاها گسترش یافتهاند، جمعیت شناور افزایش یافته و قیمت زمین بالا رفته است. بنابراین باید بر اساس شرایط جدید، طرحی بهروز و متناسب با وضعیت فعلی تدوین شود.
امیرعلیپور با تأکید بر ضرورت داشتن چشمانداز روشن برای اجرای طرح اظهار کرد: وضعیت کنونی اجرای طرح مبهم است. طرحی که ۲۰ سال پیش تدوین شده، دیگر پاسخگوی شرایط امروز نیست؛ ضمن آنکه دانش فنی اجرای اینگونه طرحها نیز متحول شده است. الگوگیری مستقیم از شهرهایی مانند زنجان یا اصفهان برای اجرا در مازندران نیز رویکردی نادرست است، زیرا شرایط اقلیمی و جمعیتی متفاوت است. برای نمونه، فاضلاب رامسر از نظر ویژگیها و نحوه اجرای سیستم با شهری مانند بابل تفاوت دارد.
فاضلاب رامسر؛ گرهای که دوباره به زمین رسید
به گزارش ایرنا، اظهارنظر بخش اجرایی و کارشناسی درحالی مقابل هم قرار دارد که حقیقت این است که شهرهای رامسر، تنکابن و عباسآباد دیگر فرصتی برای آزمون و خطا ندارند. ۸ همت اعتبار دولت، اگر با نگاه کارشناسی و مدلهای نوین و جلوگیری از تعارضهای اجتماعی همراه نشود ماجرای رامسر تکرار و در بنبستهای قرار میگیرد و بار دیگر اعتباری کلان در پس چنین چالشهایی برگشت میخورد.
